Prace badawcze w Książnicach Wielkich w 2026 r.

W bieżącym roku kontynuowano wykopaliska na stan. 1 w Książnicach Wielkich, gm. Koszyce, pow. proszowicki. Współpracujące ze sobą ekipy Muzeum Archeologicznego w Krakowie (dr A. Zastawny, mgr K. Nawrot, mgr Ł. Szarek) oraz Instytutu Archeologii UJ (dr A. Brzeska-Zastawna z grupą 13 studentek i studentów) prowadziły prace badawcze na terenie o powierzchni 400 m². Wykop archeologiczny o wymiarach 20 x 20 m był przedłużeniem obszaru badań z 2025 r., w którym odkryto liczne pozostałości osady kultury pucharów lejkowatych (18 obiektów gospodarczych). W obecnym sezonie kontynuowano rozpoznanie osiedla KPL w strefie położonej na wschód od skupiska jam eksplorowanych w roku ubiegłym. Odkryto 39 obiektów, w tym kolejne zgrupowanie rozległych i głębokich jam trapezowatych (średnica największej wynosiła 300 cm przy dnie) oraz skupisko obiektów osadowych o mniejszych rozmiarach, ale zróżnicowanych kształtach i przeznaczeniu (jamy o nieckowatym i czworobocznym zarysie w przekroju pionowym). W ich wypełniskach odkryto fragmenty naczyń glinianych, narzędzia krzemienne, w tym fragmenty siekier, gliniane przęśliki, ciężarki tkackie i szpule, ułamki polepy konstrukcyjnej oraz warstwy potłuczonych muszli. Szczególnie liczne i zróżnicowane są narzędzia z kości i poroża – szydła, przekłuwacze, dłuta i topory. W niektórych jamach natrafiono na duże ułamki rozbitych garnków, m.in. w ob. 118, w którym kilka zgniecionych naczyń zasobowych odsłonięto na dnie obiektu, a największe z nich odkryto w dodatkowo wykonanym, specjalnym zagłębieniu. Bardzo interesującym odkryciem są szkielety kilku zwierząt (owca/koza) ułożonych na dnie trapezowatej jamy nr 73 oraz szkielet ludzki pochowany w pozycji skurczonej na brzuchu, odsłonięty w niewielkiej jamie osadowej z materiałem ceramicznym kultury pucharów lejkowatych (ob. 124). Pochówek ten jest pierwszym w Książnicach Wielkich grobem datowanym na IV tys. BC. Innym odkryciem, którego nie odnotowano zarówno podczas badań w sezonach 2018-2025, jak i w latach 1922-1924 (wykopaliska J. Żurowskiego) są ślady naziemnego budynku słupowego o wymiarach ok. 500 x 300 cm, na który natrafiono w obrębie warstwy namuliskowej, w rejonie występowania największych jam trapezowatych KPL. Jego chronologia nie jest jeszcze ustalona. Większość przebadanych w 2026 r. obiektów gospodarczych wiązać należy z kulturą pucharów lejkowatych, a także z osadnictwem pucharowo-badeńskim.

Słowa podziękowania kierujemy do studentów IA UJ za ich zaangażowanie podczas prac badawczych. Dziękujemy również urzędowi miasta i gminy Koszyce oraz parafii w Książnicach Wielkich za wydatną pomoc w przeprowadzeniu wykopalisk.

A. Brzeska-Zastawna, A. Zastawny