Ostatnią prezentacją z cyklu „Zabytek miesiąca ONLINE” wkraczamy symbolicznie w nowy 2026 rok.
Prezentowany but (nr inw. MAK/K/458/3) pochodzi z początku XVI wieku. Zabytek odnaleziono w 1969 roku przy Placu Wiosny Ludów w Krakowie (obecnie Plac Wszystkich Świętych). Jak i kiedy trafił do średniowiecznego dołu na odpady, pozostaje zagadką.
Opisywany egzemplarz to niskie obuwie przeznaczone na prawą stopę, zapinane na pasek lub sprzączkę, z charakterystycznym dla renesansu szerokim przodem w kształcie „krowiego pyska” oraz z wysokim zapiętkiem. Zaletą wysokiego zapiętka była poprawa stabilności, a klamra lub sznurowadło pomagały zapobiegać zsuwaniu. Obłożyna została połączona z obu stron w okolicach śródstopia, co zapewne zwiększało elastyczność konstrukcji. Podeszwa buta jest solidna, wykonana z trzech warstw skóry (od strony spodniej zachowały się ślady gwoździ nabijanych w odstępach około 7–8 mm).
Przyjmuje się, że moda na ten typ obuwia pojawia się w Polsce w pierwszej połowie XVI wieku. Jej nosicielami byli m.in. najemni żołnierze zaciężnej piechoty, tzw. Landsknechci (niem. Land – kraj, Knecht – sługa). W Krakowie staje się popularna wraz z przybyciem drugiej żony Zygmunta I Starego Bony Sforzy, towarzyszącego jej dworu oraz artystów.
W XVI wieku moda obuwnicza, podobnie jak odzieżowa, była ściśle powiązana z kanonem piękna i proporcji ciała. Osiągnięcie zamierzonego efektu wymagało zastosowania odpowiedniego kroju ubioru, którego zadaniem było eksponowanie lub ukrywanie konkretnych obszarów za pomocą właściwych cięć i elementów. XVI-wieczny ubiór był nośnikiem idei humanizmu i antycznych ideałów piękna. Nowa moda, oparta na kompozycji i formie horyzontalnej, stanowiła przeciwwagę dla gotyckiej smukłości. Wspomniane zmiany widoczne są szczególnie w kształcie nosków obuwia, gdzie linie wertykalne ustąpiły miejsca układom poziomym.
Na koniec należy podkreślić, że obuwie tego czasu w Polsce wykazuje większą różnorodność niż w Europie Zachodniej. Na naszych ziemiach krzyżowały się wpływy zachodnie i wschodnie – część ludności nosiła wzory zachodnie, podczas gdy inni hołdowali dawnym przyzwyczajeniom lub impulsom płynącym ze wschodu.
Opracowanie merytoryczne: Bogumił Pilarski
Opracowanie graficzne: Anna Piwowarczyk
Opis ilustracji:
1. Plan sytuacyjny obszaru badań przy Placu Wiosny Ludów (Plac Wszystkich Świętych), wg. W. Morawski, 1969. Muzeum Archeologiczne w Krakowie (prawa zastrzeżone).
2. Ilustracja przedstawia niemieckiego najemnika (landsknechta) i jego żonę. Rycina Daniela Hopfera (ok. 1470–1536). Obraz w domenie publicznej.
3. Ilustracja z publikacji Olafa Goubitza, Stepping Through Time: Archaeological Footwear from Prehistoric Times until 1800, Stichting Promotie Archeol (SPA), 2007.
4. Ilustracja przedstawia niemieckiego najemnika (landsknechta) i jego żonę. Drukarnia Wolffa Straucha, Norymberga, 1568 r. Obraz w domenie publicznej.
5. Fragment gobelinu z serii „Dama z jednorożcem” (1500-1525). Ilustracja z publikacji Musée national du Moyen Age, Thermes de Cluny: Guide to the collections, s. 180, fig. 221.
Literatura:
Drążkowska Anna, Historia obuwia na ziemiach polskich od IX do końca XVIII wieku, Toruń 2011.
Olszewski Aleksander, Atlas historycznych i współczesnych form obuwia. Tom I, Radom, 1984.
Olszewski Aleksander, Analiza materiałów badawczych dotyczących historii ubioru w średniowieczu, [w:] Funkcja i estetyka w akcesoriach ubioru średniowiecznego w aspekcie historycznym i współczesnym, , Radom, 2020, s. 3–11.