Neolityczny czekan z Woli Justowskiej – narzędzie, broń, czy insygnium władzy?

Początki ponad 175-letniej tradycji opieki nad zabytkami pradziejowymi w Krakowie związane są z grupą kilkudziesięciu „najstarszych” eksponatów. Pozyskane najczęściej drogą nabycia lub ofiarowania stworzyły one w połowie XIX w. zalążek zbiorów archeologicznych Muzeum Starożytności, utworzonego przy Towarzystwie Naukowym Krakowskim. Do grupy najwcześniej pozyskanych zabytków, obok posągu Światowida, naczyń z grobów kultury łużyckiej w Brzeziu i Popówce oraz szeregu znalezisk luźnych, należał wczesnoneolityczny czekan kamienny z podkrakowskiej Woli Justowskiej (obecnie w granicach miasta). Jest to zabytek szczególny, tak pod względem archeologicznym, jak i historycznym. Jako eksponat muzealny zajmuje ważne miejsce w historii tworzenia się krakowskich zbiorów archeologicznych. Jako zabytek pradziejowy jest znaleziskiem unikatowym – jedynym takim przedmiotem z obszaru Polski zachowanym w całości i jednym z niewielu (ok. 40), znanych z europejskich obszarów osadnictwa najstarszych rolników sprzed ponad 7 tys. lat (kultura ceramiki wstęgowej rytej).

Nie są znane okoliczności oraz dokładne miejsce i data odkrycia czekana z Woli Justowskiej. Pewne jest, że do zbiorów muzealnych trafił przed 1858 r. W tym właśnie roku zorganizowana została w Krakowie słynna Wystawa starożytności i zabytków sztuki, na której omawiany zabytek był jednym z eksponatów. Poświadcza to wydany w 1859 r. przez K. Beyera album z tej wystawy, w którym na jednej z tablic fotograficznych przedstawiono zbiór wyrobów kamiennych z „czasów przedchrześcijańskich”, zaopatrzonych w drewniane oprawy.

Dwuramienny czekan z Woli Justowskiej jest masywnym, w całości gładzonym przedmiotem kamiennym o kształcie zbliżonym do współczesnych kilofów. Zwraca uwagę niezwykle precyzyjna  obróbka i wyszlifowanie powierzchni do połysku. Dwa przeciwległe ramiona czekana są usytuowane poziomo i rozłożone symetrycznie w stosunku do umieszczonego centralnie otworu, wywierconego w najgrubszym miejscu okazu. W rzucie bocznym czekan ma kształt silnie wydłużonego trójkąta, jego górna część jest zaoblona, a dolna idealnie płaska. Długość przedmiotu wynosi 27,1 cm, szerokość – 4,1 cm, wysokość – 3,1 cm, a średnica otworu – 1,9 cm. Wykonany jest z zielonkawego amfibolitu, skały metamorficznej z charakterystycznym pasmowatym uwarstwieniem. Surowiec pochodzi najpewniej ze złóż sudeckich. 

Amfibolitowe czekany są we wczesnym neolicie europejskim znaleziskami bardzo rzadkimi. Odkrywane są jako elementy wyposażenia pochówków ciałopalnych, w reliktach zabudowy osiedli oraz jako znaleziska luźne. Niezależnie od kontekstu odkrycia, wyklucza się ich funkcję użytkową jako narzędzi pracy (brak śladów używania). Przypisuje się im natomiast  właściwości typowe dla wyrobów będących oznaką prestiżu, wskaźnikiem rangi społecznej, symbolem sprawowanej funkcji i bogactwa. Mogły być przedmiotami ceremonialnymi, paradnymi oraz insygniami – atrybutami zastrzeżonymi dla osób o szczególnej funkcji społecznej, jak wodzowie, szamani i wojownicy.

Autor: Albert Zastawny

Opracowanie graficzne: Anna Piwowarczyk