BAŁTOWIE SPOD KIELC? „Krótka historia jednego zabytku”

Bohaterem lipca jest naszyjnik przechowywany w składnicy Działu Zbiorów Dawnych Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Aby stać się muzealnym eksponatem, przebył długą drogę, przechodząc z rąk do rąk XIX-wiecznych kolekcjonerów. Podczas swej „podróży” utracił informacje na temat okoliczności, w jakich został odkryty. Nie utracił jednak swej wartości naukowej, a z pewnością zachował swój walor ekspozycyjny.

Prezentowany zabytek przechowywał w prywatnej kolekcji Tomasz Zieliński (1802–1858), naczelnik powiatu kieleckiego, mecenas sztuki i kolekcjoner. Po jego śmierci kolekcję skatalogowano i opublikowano w 1860 r. Oddział Starożytności opisał Józef Łepkowski (1826–1894), filozof, historyk i archeolog, pierwszy polski profesor archeologii. W zbiorze Zielińskiego oprócz interesującego nas naszyjnika, niewiadomego już wtedy pochodzenia, znajdowały się inne zabytki archeologiczne wykonane z brązu. Pochodziły one z dwóch miejscowości – z Aszeraden nad Dźwiną (Aizkraukle na Łotwie) oraz z Motkowic, miejscowości leżącej pod Kielcami, znanej wówczas ze „spiżowych brzękadeł” przedstawionych na Wystawie Starożytności w Warszawie w 1856 r. Zieliński swą kolekcję zapisał w spadku dalekiemu krewnemu Aleksandrowi Bronikowskiemu, kieleckiemu urzędnikowi.
W latach 1869-1871, kiedy przewieziono kolekcję do Warszawy, zbiory uległy rozproszeniu. Część zabytków ze zbioru Zielińskiego znalazła się w kolekcji Bolesława Podczaszyńskiego (1822-1876), architekta, kolekcjonera i archeologa amatora. Gdy zmarł, jego spadkobiercy postanowili sprzedać kolekcję. Archeologiczną część zbioru pozyskano w 1880 r. dla Muzeum Archeologicznego Akademii Umiejętności w Krakowie. Omawiany naszyjnik trafił do muzeum wraz z dwoma skarbami z epoki brązu odkrytymi we wspomnianych Motkowicach. Razem z jednym z nich został umieszczony na tablicy opatrzonej napisem: „Znaleziska luźne z Motkowic pod Kielcami”. Naszyjnik, którego pochodzenie budziło wątpliwości, zdjęto z tablicy. Swe miejsce znalazł w gablocie z zabytkami wczesnośredniowiecznymi, pochodzącymi z terenów dzisiejszej Łotwy, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Obecnie prezentowany zabytek jest zainwentaryzowany pod numerem MAK/3686 jako pochodzący
z miejscowości nieznanej.

Naszyjnik zachowany jest w bardzo dobrym stanie. Wykonano go z trzech prętów brązowych o kolistym przekroju, skręconych ze sobą na wzór sznura, wygiętych w krąg. Jego końce nachodzą na siebie. Na jednym końcu znajdują się trzy stożkowate guzki mocowane do każdego z prętów. Drugi koniec jest zakończony jednym guzkiem, natomiast pozostałe dwa boczne pręty są rozklepane, tworząc płaskie, prostokątne blaszki. Średnica obręczy wynosi 25,5-29,5 cm, jej grubość  – 0,9 cm, a masa naszyjnika – 0,5 kg.

W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie znajdują się podobne naszyjniki, a jeden z nich jest niemal identyczny. Pochodzą one z miejscowości Wyszki (Višķi). Dwa bliźniacze okazy znajdują się również w zbiorach Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Wszystkie pochodzą z terenów dzisiejszej wschodniej Łotwy, czyli historycznej Łatgalii. Omawiany zabytek, jak i pozostałe podobne do niego naszyjniki, datowane są na XI-XII w. Choć nie znamy dokładnego miejsca odkrycia prezentowanego naszyjnika, możemy jednak stwierdzić, że podobnie jak analogiczne zabytki, pochodzi on z terenów zamieszkałych przez plemiona bałtyjskich Łatgalów.