ZAKARPACKI ŚLAD. NACZYNIE Z PLESZOWA

            Stanowisko w Krakowie Pleszowie jest jednym z kluczowych miejsc na archeologicznej mapie Nowej Huty i Małopolski. Wyjątkowe znaczenie tego miejsca wynika przede wszystkim z wielokulturowej i wielookresowej historii osadnictwa. Odkryte tu pozostałości pozwalają prześledzić zmiany zachodzące na tym obszarze przez kilka tysięcy lat – od neolitu po wczesne średniowiecze. Liczne znaleziska dostarczają informacji o życiu mieszkańców, ich gospodarce, rzemiośle oraz kontaktach z odległymi regionami Europy. Prace wykopaliskowe prowadzone były tu przez nowohucki oddział Muzeum Archeologicznego w Krakowie od 1954 roku, z przerwami, aż do 1979 roku. Prezentowane naczynie, o numerze inwentarzowym MAK/NH/36/715, odkryto w 1965 roku w obiekcie 447. Była to jama gospodarcza o wymiarach 180×160 cm i miąższości 40 cm, owalna w rzucie poziomym, a prostokątna w przekroju pionowym.

            Naczynie zostało wyklejone i częściowo zrekonstruowane za pomocą gipsu. Jest to duże naczynie o dwustożkowatej formie, z silnie wywiniętym na zewnątrz, facetowanym (czyli ostro łamanym) wylewem. Dno jest niewyodrębnione, a załom brzuśca znajduje się poniżej połowy wysokości naczynia. Brzusiec zdobiony jest ukośnymi szerokimi żłobkami. Pomiędzy nimi pierwotnie znajdowały się cztery pionowe listewki (zgrubienia), z których zachowały się dwie. Poniżej żłobków umieszczono plastyczne guzki skierowane ku dołowi. Powierzchnia naczynia jest gładka, wręcz wybłyszczona. Do wykonania naczynia użyto gliny z domieszką piasku oraz średnioziarnistego tłucznia.

            Forma i sposób zdobienia naczynia wyraźnie odbiegają od typowych wyrobów ceramicznych ludności kultury łużyckiej, która w tym czasie zamieszkiwała m.in. tereny Nowej Huty. Naczynie należy do form związanych z zakarpackim nurtem oddziaływań kulturowych, dawniej określanym szeroko jako kultura Gáva, a obecnie wiązanym m.in. z późnobrązowym stylem ceramicznym Belegiš II. Ceramika tego kręgu charakteryzuje się m.in. silnie profilowanymi naczyniami, facetowanymi wylewami oraz bogatą dekoracją żłobkową i plastyczną. Naczynia tego typu wskazują na dalekosiężne kontakty kulturowe łączące obszary położone na północ od łuku Karpat z Kotliną Karpacką i populacjami pochodzącymi z rejonów środkowego Dunaju oraz ujść Cisy, Drawy i Sawy do tej rzeki. Zjawisko to miało miejsce w XII-XI w. p.n.e.

            Na stanowiskach w zachodniej Małopolsce, znajdujących się w zasięgu tego nurtu stylistycznego, rozpoznano charakterystyczny „pakiet” form ceramicznych. Należą do niego  wazy z facetowanymi wylewami oraz misy z brzegami zagiętymi do wnętrza naczynia i facetowanymi po stronie zewnętrznej. W Nowej Hucie podobne naczynia znane są m.in. ze stanowisk w Cle, Mogile, Zesławicach oraz wspomnianego stanowiska w Pleszowie. Kolejne badania archeologiczne i opracowania źródeł przynoszą następne przykłady naczyń związanych ze stylem Belegiš II, dzięki czemu wiedza o jego obecności w Małopolsce systematycznie się poszerza.

            W późnej epoce brązu przez Karpaty przemieszczały się niewielkie grupy ludzi, a wraz z nimi nowe wzorce kulturowe. Powodami tych przemieszczeń było poszukiwanie nowych miejsc do osiedlenia oraz dostęp do cennych zasobów, w tym soli.  Istotną rolę odgrywały również kontakty i wymiana między społecznościami zamieszkującymi Kotlinę Karpacką i obszary położone na północ od łuku Karpat. Naczynie z Pleszowa jest jednym z materialnych śladów tych dalekosiężnych kontaktów.

            Naczynie jest małym fragmentem wielkiej opowieści o ludziach, którzy przekraczali granice swojego świata.

Wymiary naczynia:

Wysokość: 30 cm.

Średnica otworu: 16 cm.

Średnica po obwodzie wylewu: 24 cm.

Średnica brzuśca: 35 cm.

Średnica dna: 9,5 cm.