Zagubiona miara Imperium – rzymski odważnik z Modlniczki

Podczas badań archeologicznych poprzedzających budowę obwodnicy Krakowa archeolodzy natrafili na niezwykły kamienny przedmiot. Odkryto go w warstwie kulturowej, na brzegu kopalnego starorzecza (Byrska-Fudali, Przybyła 2025, 111, 112). Przedmiot ma formę kuli, ściętej przez dwie  równoległe powierzchnie. Został wykonany z czarnej, rzadkiej głębinowej skały magmowej – piroksenytu. Jego powierzchnie są niezwykle starannie wygładzone, aż do połysku, a na górnej płaszczyźnie wywiercono 10 małych dołków. Zabytki o takiej formie nie są znane z terenów zamieszkiwanych od II wieku p.n.e. do IV wieku n.e. przez ludność kultury przeworskiej. Wyjaśnienia funkcji tego tajemniczego przedmiotu nie należy więc szukać w lokalnej tradycji. Ślad prowadzi znacznie dalej na południe – na tereny Imperium Rzymskiego. To właśnie tam odnajdujemy analogiczne przedmioty, które pozwalają jednoznacznie wyjaśnić funkcję znaleziska z Modlniczki. Przedmiot jest rzymskim odważnikiem do wagi, importowanym na tereny dzisiejszej Małopolski.

W Starożytnym Rzymie funkcjonował bardzo dobrze rozwinięty system miar, co poświadczają źródła literackie, a także zachowane znaleziska. Rzymianie wszystko – począwszy od złota, a skończywszy na warzywach – ważyli przy użyciu dwóch typów mechanizmów: prostej wagi szalkowej lub przesuwnej wagi poziomej na haku. Rekonstrukcję wyglądu i sposobu działania tych urządzeń umożliwiają m.in. przedstawienia zachowane na rzymskich płaskorzeźbach. Prostą wagę szalkową ukazano na płaskorzeźbie znajdującej się w Muzeum Watykańskim w Rzymie (miejsce odnalezienia nieznane), przedstawiającej złotnika/platyniarza (wytwórcę płatków złota) z młotem i kowadłem (Ryc. 6). Z kolei przesuwną wagę poziomą przedstawia płaskorzeźba nagrobna z Neumagen nad Mozelą, przechowywana w Muzeum Krajowym w Trewirze, ukazująca kupca z wagą (Ryc. 7).

Rzymskie jednostki miernicze zostały oparte o greckie i egipskie standardy. Podstawową jednostką wagową była libra, nazywana także pondus (327,45 g). System wagowy opierał się na podziale dwunastkowym: 1/12 libra stanowiła 1 uncja (27,28 g), a najmniejszą jednostką była siliqua  (0,189 g). Odważniki wzorcowe — gwarantowane przez wyznaczonych urzędników i stanowiące punkt odniesienia dla wszystkich pozostałych ciężarków — znajdowały się pod ochroną boską, dlatego przechowywano je w kapitolach, świątyniach bóstw miejskich lub w budynkach publicznych. Libra od III wieku p.n.e. do III wieku n.e. miała ustaloną wagę nieulegającą poważniejszym wahaniom. Zmiany nastąpiły dopiero wraz z nadejściem chrześcijaństwa, kiedy to Konstantyn „aby powstrzymać galopującą inflację i zapewnić stabilność złotej monecie, wprowadził solidus aureus …”. Na tej bazie rozwinął się bizantyjski system wagowy, który z rzymskim dzielił podstawową jednostkę — funt (libra). Jego wartość wykazywała jednak tendencję spadkową, zmniejszając się do 324 g, a następnie do 322 g na przełomie VI i VII wieku.

Aby waga mogła działać, potrzebne były odważniki. W starożytności wykonywano je z kamienia lub metalu. Ich różnorodność dowodzi zbiór ciężarków „kupca z Augst” (Ryc. 8, 9 wg Mutz, Ryc. 31, 38). Najbardziej rozpowszechnionym kształtem rzymskich ciężarków była ścięta kula — czyli kula spłaszczona przez dwie płaskie i równoległe powierzchnie. Kamienne odważniki od wag, wykonane z różnych rodzajów skał, są zabytkami dość powszechnie spotykanymi na terenie Imperium Rzymskiego. Wiele z nich posiada na górnej powierzchni symbole, które odpowiadają wadze odważnika w librach lub uncjach (Mainardis 2016, 336). Z terenu starożytnego miasta Aquinum we Włoszech pochodzi wykonany z czarnego kamienia, ale znacznie większy i cięższy ciężarek o wadze 3232 gramów. Jest on oznakowany literą X, wykonaną kropkami, która oznacza jego wagę – jeden decussis, czyli 10 librów, zgodnie z systemem wag w okresie późnorzymskim, kiedy 1 libra ważyła już tylko 322-324 gramy (Nicosia 2014, 33). Kamienne odważniki znane są z kolekcji w Muzeum Historii i Sztuki w Trieście. Mają one zróżnicowaną wagę oraz oznaczenia. Na podstawie trzech egzemplarzy bazaltowych z oznaczeniami wagowymi (Mainardis 2016, 338, Tabl. 5, 22–24) odnosi się wrażenie, że były to wyroby warsztatowe przeznaczone do sprzedaży seryjnej, w zestawach składających się z kilku elementów.

Zabytek odkryty w Modlniczce jest typowym przykładem kamiennego ciężarka od wagi. Jego największa średnica wynosi 8,2 cm, średnica górnej i dolnej powierzchni – 5,7 cm, a wysokość 5,2 cm. Waży 653 gramy. Oznacza to, że w rzymskim imperialnym systemie wagowym jego masa odpowiada dwóm librom (2×327,45 g). Jednostkę wagi o ciężarze 2 libr określano jako dupondius (Muts 1983, Tabela 1, 3). Na górnej płaszczyźnie posiada 10 małych, nawierconych dołków ustawionych w dwóch rzędach (po pięć w każdym). Widoczne na nim dwa rzędy nakłuć tworzą cyfrę II, odpowiadającą jego wadze w librach. Jest to jednocześnie zabytek bardzo rzadko spotykany poza granicami Imperium Rzymskiego, a zupełnie wyjątkowy w kontekście kultury przeworskiej. Jego odkrycie nad górna Wisłą wyznacza drogi handlowe, którymi przemieszczali się rzymscy kupcy.