Wazy „zofipolskie” z Tura Dolnego

Naczynia gliniane znalezione w dwóch grobach na stanowisku nr 18 w Turze Dolnym. Reprezentują one jeden konkretny typ wyrobu – wazę „zofipolską”. Chcemy w ten sposób pokazać, że choć mamy do czynienia z jednym typem zabytku, każdy egzemplarz wyróżnia się własną stylistyką i sposobem opracowania powierzchni, w tym także obecnością lub brakiem zdobienia.

Wykopaliska na stanowiskach w Turze Dolnym były prowadzone przez dr. Andrzeja Matogę, kierownika Pracowni Epoki Brązu i Wczesnej Epoki Żelaza w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, od lat 80. XX wieku do 2014 roku. Badania na stanowisku nr 18 w tej miejscowości odbywały się w dwóch okresach: od 2000 do 2004 roku oraz od 2013 do 2014 roku. Odkryto tam cmentarzysko datowane głównie na młodszą epokę brązu (ok. 1100 – 1000 r. p.n.e.), jak również kilka obiektów, też prawdopodobnie grobowych, datowanych na starszą epokę brązu i związanych z kulturą trzciniecką.

Zanim przejdziemy do konkretnych przedmiotów warto opowiedzieć słów kilka o samym typie zabytku – wazie „zofipolskiej”.  Nazwa pochodzi od miejscowości Zofipole pod Krakowem, gdzie odkryto pierwsze naczynia tego typu. Tego typu naczynia są charakterystyczne dla południowych grup kultury łużyckiej z młodszej epoki brązu, zwłaszcza dla grupy górnośląsko-małopolskiej.

Tego typu naczynia były zazwyczaj wykonywane z dużą starannością. Jest to naczynie dwustożkowate, o ostrym załomie brzuśca i lekko odchylonym brzegiem. Mają cienkie ścianki, które są dokładnie wygładzone, a w wielu przypadkach również wypolerowane do połysku. W górnej części naczynia najczęściej znajduje się ornament ryty w postaci poziomych linii, nad którymi znajdują się tzw. „wilcze zęby” lub ornament „jodełkowaty” – trójkąty z zaznaczoną wysokością, od której odchodzą kolejne ukośne linie. Większość z nich znajdowana jest w grobach, niejednokrotnie jako popielnice To wszystko świadczy o dużym znaczeniu tego typu wyrobów jako ceramiki przeznaczonej bardziej do użytku odświętnego niż codziennego.

Pierwszym naczyniem, które dzisiaj prezentujemy, jest waza znaleziona w dużym grobie, możliwe, że dwu- lub trzyosobowym). Mimo, że nie jest jedyną wazą „zofipolską” w tym grobie, zdecydowaliśmy się ją wybrać z uwagi na bardzo misterne wykonanie. „Całe naczynie ma ok. 9 cm wysokości, a jego średnica w najszerszym miejscu wynosi ok. 10 cm. Na i powyżej załomu znajduje się pięknie wykonane zdobienie złożone z nacięć na załomie, powyżej których biegnie się pięć poziomych linii rytych, obiegających cały obwód wazy. Nad nimi znajduje się ornament „jodełkowaty” złożony z ośmiu trójkątów w trzech grupach: dwóch po trzy i jednej złożonej z dwóch trójkątów, rozmieszczonych w równych odstępach.  Pomiędzy nimi znajdują się są grupy krótkich, pionowych kresek, rozpoczynające się i kończące na szczycie skrajnego trójkąta każdej z grup. Powierzchnia naczynia jest bardzo dobrze wygładzona, a z zewnątrz dodatkowo wypolerowana. Waza jest w większości barwy ciemnoszarej, ale zdarzają się w niej prześwity naturalnego koloru gliny, co świadczy o zmiennej atmosferze wypału mimo wyraźnego zamiaru całkowitego wyczernienia naczynia. Przedmiot pełnił funkcję popielnicy, zatem w jego wnętrzu zostały znalezione ludzkie prochy.

Kolejne trzy zabytki pochodzą z jednego grobu. Podobnie jak w przypadku pierwszego okazu, nie były to jedyne naczynia w tym obiekcie – poza nimi znaleziono również fragmenty dwóch mis, garnka i kubka lub czerpaka. My jednak skupmy się na wazach. Dwie z nich, dość dobrze wykonane, choć z mniejszą starannością niż pierwsze opisywane naczynie, są zdobione ornamentem w postaci poziomych linii rytych, podobnych do tych z wcześniejszego przykładu, obiegających całe naczynie nad załomem. Powyżej pojawiają się już większe różnice w między tymi naczyniami. Pierwsza waza ma dość niestarannie wykonany ornament „jodełkowy”. Ponieważ jej powierzchnia jest słabo zachowana to, trudno zidentyfikować przebieg całego zdobienia. Druga waza zamiast trójkątów ma układy półkoli, zbudowane jednak w podobny sposób do opisywanej wcześniej „jodełki”. Dodatkowo w połowie wysokości dolnej partii naczynia znajduje się otwór, który wykonano już po jego wypaleniu. Jego funkcja jest niejasna, możliwe, że była związana z praktykami kultowymi ówcześnie żyjących ludzi. Oba naczynia pełniły rolę popielnic. Przedmioty te wykonane są dość starannie, chociaż oba mają mniej smukłą formę, a wygładzenie ich powierzchni nie jest tak dokładne jak w przypadku pierwszego opisywanego egzemplarza. Ich ornament również jest zdecydowanie mniej dokładny i staranny. Trzecia waza najmniej wpisuje się w stylistykę waz „zofipolskich” – mimo bardzo podobnego kształtu do poprzednich zabytków jest brak charakterystycznego zdobienia. Mimo to, naczynie wpisuje się typ wazy „zofipolskiej”, choć w mniejszym stopniu niż poprzednie naczynia. Wszystkie trzy naczynia mają dość zróżnicowaną kolorystycznie powierzchnię, co świadczy o mniej kontrolowanej atmosferze wypału, a dodatkowo noszą liczne ślady erozji widoczne na zewnętrznej powierzchni każdego z egzemplarzy.

Zaprezentowane zabytki pokazują bardzo dokładnie, że mimo zaliczania ich do jednego typu różnią się dość znacząco między sobą, nawet w obrębie jednego stanowiska i jednego okresu. Szczególnie widoczne jest to w ornamentyce ich powierzchni. Sprawia to, że mimo iż są do siebie podobne, każdy przedmiot jest wyjątkowy i wnosi coś nowego do naszej wiedzy o przeszłości.

Adam Zahacki