Sprzeciw wobec nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Szanowni Państwo,

jako członkowie instytucji i stowarzyszeń reprezentujących polskie środowisko archeologiczne stanowczo domagamy się powstrzymania wejścia w życie, z dniem 1 stycznia 2027 r., nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2024.647). Nowelizacja ta, której zapisy naruszają Konstytucję oraz międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, wprowadza szkodliwe ułatwienia dla amatorskich poszukiwań, co może skutkować bezpowrotną utratą części polskiego dziedzictwa kulturowego. Mimo wielokrotnych protestów naszego środowiska nowelizacja nie została odwołana, a uchwalona w 2025 r. vacatio legis zbliża się do końca. W takiej sytuacji naszym prawem i obowiązkiem jest żądanie uchylenia nowelizacji.

Zmiany stanu prawnego wprowadzone drogą nowelizacji oceniamy bardzo krytycznie, ponieważ:

1. a) naruszają Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, w tym:

• zasadę równości obywateli zapisaną w art. 32 – poprzez uprzywilejowanie jednej grupy interesariuszy, tj. poszukiwaczy-amatorów,
• ochronę własności zapisaną w art. 64 – ponieważ nie chronią w adekwatny sposób własności terenów, na których dopuszcza się prowadzenie poszukiwań,
• zasadę zrównoważonego rozwoju zapisaną w art. 5 – ponieważ umożliwiają wykorzystywanie zasobów dziedzictwa do celów prywatnych w sposób niekontrolowany, podczas gdy zadaniem Państwa jest dbałość o zachowanie zasobów dla kolejnych generacji;

1. b) naruszają międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, w tym przede wszystkim:

• Europejską Konwencję Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego z La Valetta, z dnia 16 stycznia 1992 r., ratyfikowaną przez Polskę 13 grudnia 1995 r., ustalającą standardy ochrony dziedzictwa archeologicznego – poprzez sprzeczność z obowiązkiem  zapobiegania niedozwolonemu obiegowi dziedzictwa archeologicznego oraz zapewnienia naukowego charakteru wykopalisk i poszukiwań archeologicznych;
• Konwencję paryską dotyczącą środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, z dnia 14 listopada 1970 r., ratyfikowaną przez Polskę 30 kwietnia 1974 r. – na skutek wprowadzenia rozwiązań, które ułatwią legalizację znalezisk pochodzących z nieznanych źródeł;

1. c) doprowadzą do bezpowrotnej utraty części archeologicznego dziedzictwa kulturowego Polski na skutek:

• utraty kontroli Państwa nad nieodnawialnymi zasobami, które są jego własnością,
• dezorganizacji istniejącego systemu ochrony zabytków,
• dramatycznego uszczuplenia środków finansowych, przeznaczonych na ochronę zabytków (m.in. poprzez system nagród dla znalazców oraz konieczność zapewnienia etatów do ich administracyjnej obsługi lub kosztów procesowych wynikających z ewentualnych niedociągnięć w tym zakresie);

1. d) spowodują dewastację źródłowych podstaw archeologii jako dyscypliny naukowej, ponieważ:

• umożliwią niekontrolowane wydobywanie oraz grabież znalezisk metalowych, które są jedną z najcenniejszych kategorii źródeł archeologicznych;
• doprowadzą do bezpowrotnego zniszczenia stanowisk archeologicznych i kontekstów kulturowych;
• pozwolą na wprowadzanie do obiegu naukowego fałszywych informacji na temat lokalizacji zabytków.

Należy dodać, że koszty wynikające z wejścia w życie nowelizacji spadną na społeczeństwo, co w dobie niestabilnej sytuacji międzynarodowej i wyzwań w sferze gospodarki ocenić trzeba zdecydowanie negatywnie. Dalsze argumenty prawne znaleźć można na stronie https://www.ratuj-zabytki.pl/.

Apelujemy do wszystkich Adresatów niniejszego pisma o przywrócenie stanu prawnego sprzed nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Jednocześnie zwracamy uwagę na konieczność przygotowania nowej ustawy, która uwzględni postulaty środowisk wyspecjalizowanych w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego Polski. Wyrażamy też gotowość do współpracy z osobami i stowarzyszeniami zainteresowanymi poznawaniem przeszłości zgodnie z warsztatem naukowym i zasadami ochrony dziedzictwa kulturowego.

15 maja 2026 r.