Kogut, paw, gołąb czy kaczka? Średniowieczny srebrny kabłączek z ptakiem

            Najmodniejszy element biżuterii kobiecej w czasach wczesnopaństwowych stanowiły kabłączki skroniowe. Wśród tysięcy prostych form odnajdywanych w trakcie badań archeologicznych na cmentarzyskach i osadach, wyróżniają się egzemplarze zdobione. Jednym z takich przykładów jest bogato ornamentowany kabłączek z plastycznym przedstawieniem ptaka (MAK/K/172/9:1).

Opisywany egzemplarz zidentyfikowano w obrębie wczesnośredniowiecznej nekropolii szkieletowej (lub zespołu kilku cmentarzysk) znajdującej się w rejonie obecnego Starego Miasta w Krakowie. W latach 60. XX w. w wyniku prac prowadzonych na terenie Rynku Głównego (wewnątrz i poza obrębem kościoła św. Wojciecha) rozpoznano zapewne najstarsze groby. Po północnej stronie świątyni (wykop VII, warstwa IId8, głęb. 350-360 cm) zidentyfikowano szkielet nr 3, pod którego czaszką znajdował się opisywany bogato ornamentowany kabłączek. Najprawdopodobniej stanowił on element ozdoby głowy. Jednym z powszechniejszych sposobów noszenia tego rodzaju biżuterii było mocowanie elementów do czółek tekstylnych (lnianych czy wełnianych) lub skórzanych, które nakładano na skroń. Wydaje się, że ten i inne kabłączki pozyskane z najniższych poziomów zalegających na terenie obecnego Rynku Głównego w Krakowie, można wiązać z najstarszą fazą cmentarzyska z XI w., lub ewentualnie XI-XII w.

W porównaniu z innymi kabłączkami z Krakowa bogato zdobiony, srebrny egzemplarz można zaklasyfikować jako wyrób średniej wielkości (wysokość z ptaszkiem: 3.8 cm; wysokość bez dekoracji ptaszka: 3.0 cm; szerokość: 3.2 cm; średnica drutu: 0.6 cm; szerokość dekoracji ptaszka: 0.4 cm; waga: 8,86 g). Na podstawie szczegółowych obserwacji można próbować odtwarzać sposób wykonania ozdoby z 6 (?) elementów. Być może kabłączek był odlewany w partii dekoracji z ptaszkiem. Zapewne rdzeń wytworzono z czworobocznej sztabki, a następnie symetrycznie po bokach przylutowano druciki. Charakteryzowały się one poprzecznymi wgłębieniami, sprawiającymi wrażenie bogatego ornamentu imitującego granulację, perełkowanie. Należy także zwrócić uwagę na częste wykonywanie kabłączków ze srebra lub pokrywanie ich srebrem. Dążenie do uzyskania ozdoby w kolorze srebrnym wskazuje na preferowanie tego rodzaju surowca. Symbolikę tej barwy można próbować łączyć z bóstwem lunarnym odnoszącym się do aspektów żeńskich, czystości i jasności.

Umocowaną na kabłączku z Krakowa figurkę ptaka charakteryzuje mała głowa ze spojrzeniem skierowanym do tyłu. Ostro zakończony dziób skierowany jest delikatnie w dół. Wypukły tułów ma wyraźnie zaznaczone dwa skrzydła. Na jednym z nich zaznaczono żłobki (pióra?). Analogiczne plastyczne aplikacje o charakterze zoomorficznym (datowane najczęściej na XI-XII w., a niekiedy też na XIII w.) zostały rozpoznane m.in. w Gdańsku, Wrocławiu czy Poznaniu. Obecność w ważnych ośrodkach piastowskich bogato zdobionych egzemplarzy pozwala hipotetycznie łączyć wyroby z lokalną produkcją. W Poznaniu w obrębie grobu rozpoznano, poza 2 kabłączkami, wyjątkowe zabytki (m.in. srebrny łańcuch, 2 pierścionki, szpilę żelazną, przedmiot dwuzębny z drewnianą rękojeścią, drewniane wiadro okute żelaznymi obręczami, fragmenty stroju jedwabnego i być może także futra) świadczące o wysokiej pozycji społecznej pochowanej kobiety. Ciało wraz z darami złożono w drewnianej skrzyni okutej żelaznymi taśmami i zamknięto przy pomocy ozdobnej kłódki, a sama jama grobowa wyróżniała się większym rozmiarem. W porównaniu do bogatego wyposażenia grobu z Poznania, pochówek z Krakowa wydaje się zaskakująco ubogi.

Zoomorficzne aplikacje zawierające schematyczne przedstawienia prowadzą do problemów interpretacyjnych i generują znaczną liczbę hipotez. Jednak w literaturze przedmiotu podejmuje się próby łączenia wyobrażeń ptaków z kogutami, pawiami, a także gołębiami czy ptakami wodnymi, najczęściej kaczkami. Często wskazuje się, że źródłem motywów zoomorficznych była symbolika pogańska lub chrześcijańska. W świecie niechrześcijańskim symbolikę ptaków można wiązać z funkcjami magicznymi i kultowymi (w tym wykorzystywaniem zwierząt do obrzędów, wróżenia, mocami natury, legendami, mitami kosmogenicznymi, istotami nadprzyrodzonymi oraz symboliką życia, płodności i dobrobytu). W religii chrześcijańskiej szczególne znaczenie przypisuje się kogutowi, którego pianie zapowiadało budzenie człowieka do życia wiecznego, ale było również przypomnieniem o grzechu. Symbolikę chrześcijańską można przypisać także wizerunkom pawia czy gołębia. Pawia łączy się często z symboliką nieśmiertelności, a niekiedy również z odnową duchową. Opisywane ptaki pojawiają się także jako element kompozycji odzwierciedlającej źródło życia.

Sformułowanie jednoznacznej interpretacji i przypisanie konkretnej symboliki pozostaje wyjątkowo trudne, szczególnie gdy uwzględni się kwestię możliwości adaptacji symboli pogańskich przez chrześcijan w czasach recepcji nowej religii.

Opracowanie merytoryczne: Jadwiga Olbrot

Opracowanie graficzne: Anna Piwowarczyk