Sekret woskowego Baranka

W 2024 roku, podczas badań archeologicznych prowadzonych na terenie Muzeum Archeologicznego w Krakowie, od strony ul. Poselskiej, odkryto niewielki, lecz wyjątkowy zabytek – woskowy agnusek zamknięty w metalowym relikwiarzu. Znalezisko pochodzi z krypty grobowej zlokalizowanej pod prezbiterium nieistniejącego dziś kościoła św. Michała i św. Józefa, funkcjonującego w latach 1636–1874. Jeden z odkrytych tu pochówków został wyposażony w owalną kapsułę relikwiarzową, zawierającą liczne sakramentalia, w tym opisywany medalion.

Agnusek wykonano z masy woskowej: ma 32 mm wysokości, 29 mm szerokości i zaledwie 2,5 mm grubości. Jego krawędzie owinięto cienkim paskiem papieru, którego górna krawędź zachowała ślad złocenia. Sam fakt przetrwania wosku i papieru w środowisku ziemnym przez kilka stuleci należy uznać za rzadkość – ochronną rolę musiała odegrać metalowa kapsuła relikwiarza. Na jej powierzchni wygrawerowano monogram Maryi oraz znak IHS z trzema skrzyżowanymi gwoździami, nawiązujący do symboliki Towarzystwa Jezusowego.

Awers medalionu przedstawia wizerunek Agnus Dei – Baranka Bożego spoczywającego na zapieczętowanej księdze, otoczony inskrypcją: ECCE A DEI QVI TOLLIT P M („Oto Baranek Boży, który gładzi grzechy świata”). U dołu widnieje imię papieża, który poświęcił agnusek – był nim Innocenty XI, ten sam, który po zwycięstwie pod Wiedniem w 1683 roku nadał Janowi III Sobieskiemu tytuł „Obrońcy Wiary”.

Rewers przedstawia monogram IHS, zwieńczony krzyżem łacińskim i trzema skrzyżowanymi gwoździami, otoczonymi promienistą glorią przypominającą kształtem monstrancję. Jak pamiętamy, podobny znak wygrawerowano na kapsule relikwiarza.

Motyw gwoździ przywołuje ciekawą dygresję. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że fragment jednego z gwoździ Krzyża Pańskiego od ponad sześciu stuleci przechowywany jest w skarbcu katedry na Wawelu. Relikwia trafiła tam jako dar papieża Marcina V dla króla Władysława II Jagiełły i królowej Zofii. Była prezentem z okazji narodzin ich syna – Władysława, znanego historii jako Władysław III Warneńczyk.

Tradycja agnusków

Zwyczaj wytwarzania agnusków sięga co najmniej V wieku. Początkowo wiernym rozdawano fragmenty paschału jako znak udziału w misterium Zmartwychstania. Z czasem zaczęto święcić większą ilość wosku z domieszką paschału, balsamu i oleju krzyżma, formując z niej medaliony z wizerunkiem Baranka. Ukształtowanie ceremoniału tradycja przypisuje papieżowi Grzegorzowi I.

Od późnego średniowiecza agnuski święcono w Rzymie podczas pierwszej Wielkanocy pontyfikatu, następnie co siedem lat oraz w latach jubileuszowych. Wierzono, że poświęcone medaliony chronią przed chorobą, nieszczęściami i nagłą śmiercią. W 1572 roku papież Grzegorz XIII ustalił zasady ich ikonografii i zakazał prywatnego wyrobu oraz handlu tymi sakramentaliami.

W epoce nowożytnej wyłączny przywilej ich wytwarzania przysługiwał Rzymowi, choć oczywiście zdarzały się także fałszerstwa. Do Rzeczpospolitej oryginalne agnuski trafiały jako dary legatów papieskich lub pamiątki pielgrzymie. Ich popularność wzrosła zwłaszcza w okresie panowania Zygmunta III Wazy.

Materiał, z którego je wykonywano, miał bogatą symbolikę. Wosk pszczeli kojarzono z czystością, pracowitością i nadzieją, a samą pszczołę – ze zmartwychwstaniem („znikała” zimą i powracała wiosną). Barwa wosku mogła również przywoływać skojarzenia z konsekrowaną hostią (ziemskim odpowiednikiem ciała i krwi Chrystusa).

Krakowski agnusek jest znaleziskiem wyjątkowym nie tylko ze względu na delikatność reliefu i kruchość materiału, z którego został wykonany. Jego obecnosć przy zmarłym jest świadectwem osobistej pobożności oraz materialnym śladem więzi łączących Rzeczpospolitą z Rzymem. Niewielki woskowy medalion, spoczywający przez stulecia w zapomnianej krypcie, otwiera przed nami opowieść o religijnych praktykach nowożytnej Europy oraz o symbolach, które miały chronić ciało i duszę także po śmierci.

Autor: Bogumił Pilarski

Opracowanie graficzne: Anna Piwowarczyk

Fotografie: Agnieszka Susuł

Rysunki: Bogumił Pilarski

Zdjęcia mikroskopowe: KEYENCE